آجر یکی از قدیمیترین مصالح ساختمانی است که در ایران مورد استفاده قرار گرفته است.تاریخچه تولید و استفاده از آجر نشان می دهد هزاران سال است که بشر با نحوه پخت و ساخت آجر آشنا گردیده. بناهای تاریخی ایران گویای این مطلب است که ایرانیان از آجر به شکل گستردهای در ساختمانسازیهای خود استفاده نمودهاند. طبق آمار مربوط به سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1365 مشخص است که بیش از 60 درصد واحدهای مسکونی معمولی در نقاط شهری ایران از آجر و آهن ساخته شده است . آمار بدست آمده حاکی از این است که بیش از 40 درصد واحدهای مسکونی معمولی کل کشور آجری است. علاوه بر کشور ایران، در کشورهای پیشرفته غربی هم از آجر بطور وسیعی در صنعت ساختمان استفاده میشود. در انگلستان هرساله متجاوز از 6000 میلیون قالب آجر تولید میشود که این گویای تاریخچه بلند تولید و استفاده از آجر در آن کشور است .
تاریخچه تولید و استفاده از آجر سفال در ایران :
تاریخچه تولید و استفاده از آجر نشان می دهد ایرانیان از زمانهای قدیم از آجر استفاده میکردند و با پختن و استفاده از آن آشنا بودهاند.
این تاریخچه گویای این است که پختن آجر همزمان با پیدایش آجر ابداع شد. بدینصورت نیز نخستین بار از پخته شدن گل دیوارههای اجاقها پی به این خاصیت بردند. در دوران ساسانیان مصرف آجر پیشرفت زیادی کرد و در آن زمان بناهای ساسانیان با آجرها به ابعاد 40 × 40 × 77 سانتیمتر ساخته میشده است.
نمونه ها :
دالان مسجد جمعه اصفهان با آجرهای دوران ساسانیان فرش شده، این آجرها مربوط به آتشکدههای ساسانیان است که بعد از خراب کردن از آجرهای آنها در ساختن و فرش نمودن مسجد استفاده کردهاند. ساختمانهای بزرگ و زیبای آجری که از زمانهای خیلی قدیم به جا مانده مانند طاق کسری، برج گنبدکاووس و پلهای مختلف و بالاخره کاروانسراهای متعدد که در اغلب نقاط ایران هنوز هم مورد استفاده قرار میگیرد، نمونه هنر آجرکاری معماران ایرانی و تاریخچه تولید و استفاده از آجر در ایران است. قبل از جنگ اول روسهای تزاری در ساختن قزاقخانههای خود آجر با ابعاد 5 ×10 × 20 سانتیمتر بکار بردند که بنام آجر قزاقی در ایران معروف است و با روش دستی تهیه شده است.نخستین کارخانه آجرپزی در ایران توسط حاج امینالضرب مهدوی در اواخر سلطنت ناصرالدینشاه در اطراف شهر ری ساخته شده که بعد از فوت نامبرده بحالت تعطیل درآمد.
تاریخچه تولید و استفاده از آجر به اشکال امروزی، به بعد از جنگ جهانی دوم با پیشرفت صنعت در ایران بر می گردد که در آن زمان کارخانههای متعدد آجرپزی در نقاط مختلف کشور ساخته شده که عمدهترین فرآوردههای آنها:
-
آجر فشاری
-
آجر سفال
-
آجر سقفی
-
آجر بهمنی
تاریخچه سیر تکاملی تولید آجر :
بر اساس تاریخچه تولید و استفاده از آجر ، احتمال داده شده است که در عصر پارینه سنگی با توجه به رد پای انسانها بر روی گل توجه شکارچیان به استفاده از گلهای (رسی) جلب شده است و در سیر تکاملی اولیه خود خشک کردن آن در آفتاب به اذهان انسانهای آن زمان رسیده است .این سیر تکامل در عصر نوسنگی که شکارچیان به کشاورز تبدیل شدند پیشرفت نموده و نیاز به مسکن و سرپناه این تکامل در مورد استفاده از گلها و خشک کردن آنها را سرعت بیشتری داد.
دلیل عمده استفاده از گلها و به خشت تبدیل کردن آنها، دو خصوصیت عمده گلها (رسها) بوده که یکی خمیری بودن خشت در هنگام تر بودن آن و دومی صلب بودن آن در زمان خشک شدن آن است.تاریخچه تولید و استفاده از آجر بیانگر این است که هنوز بطور دقیق مشخص نیست که پخت خشتهای گلی در چه موقع و در چه مکانی شروع شد. اما بر اساس این تاریخچه و طبق نظر تاریخ نویسان در 6500 سال پیش قصر کیش در سومر باستان توسط خشتهای پخته شده یعنی آجر مفروش گردیده است.
نحوه پخت :
نحوه پخت این آجرها بسیار ابتدائی بوده است و روش کار بدینصورت بوده که چند لایه آجر پخته شده بر روی سطح زمین قرار داده میشده بطوری که مجراهائی در جاهای مختلف بین آنها برای قرار دادن سوخت وجود داشته است. سپس خشتهای خشک شده را بر روی این پی آجری میچیدند. بین خشتها فضاهائی را خالی میگذاشتند تا سوخت بیشتری در آنها جای داده شود. برای جلوگیری از اتلاف حرارت، کل کوره را با خاک رس یا آجر پخته شده پوشش میدادند. بعد از آن سوخت را آتش میزدند تا کاملاً بسوزد این عمل ممکن بود روزهای زیادی بطول انجامد . بعد از پختن دوره انتظار طولانیتر برای خنک شدن کوره تا حدی که بتوان آجرهای جدیداً پخته شده را خارج نمود پیش میآمد. این نوع از کورهها دمائی تا حدود 600 درجه سانتیگراد را تولید میکردند.
تاریخچه تولید :
تاریخچه تولید آجرنشان می دهد چنین کورههائی حدود 4000 سال پیش در مناطقی از خاورمیانه از جمله شهر سوخته سیستان مورد استفاده بوده است. اما بعد از آنها در قرنهای اول و دوم میلادی این رومیها بودند که کورههای خود را به درجه بالائی از پیچیدگی رسانده و از آنها در مقیاس بزرگ بهرهبرداری نمودند. در این نوع کوره که دارای ساختمانی آجری و سفالی بودند دو اتاقک وجود داشت. از اتاقک پائینی برای پخت و از اتاقک بالائی بعنوان گرمخانه استفاده میگردید. این کورهها را غالباً در کنار تپههائی رو به بادهای غالب منطقه میساختند تا جریان هوای خوبی برای تونل پخت فراهم شود. تقریباً تمامی اتاقک پخت و همچنین بخشی از اتاقک گرمخانه در دامنه تپه جای میگرفت.
بدینترتیب نه تنها اتلاف حرارت کاهش مییافت، بلکه کوره نیز در برابر تنشهای ایجاد شده توسط حرارت بالا مقاوم میگردید. گازهای داغ خارج شده از اتاقک پائینی از طریق هواکشهای کف گرمخانه به داخل آن وارد میشد. قسمت جلوی گرمخانه در دامنه تپه به سطح زمین بسیار نزدیک بود تا بارگیری و تخلیه بار آسان باشد. روش کورههای دستی و قالبگیری دستی تا اوائل قرن نوزدهم ادامه داشت و بعد از ورود به قرن نوزدهم هم آهسته روشهای دستی کنار گذاشته شد و با سرعت زیادی روشهای ماشینی جایگزین روشهای دستی شد. هم اکنون آجرهای دستی به اندازههای غیر معمول و شکلهای پیچیده حتی در کشورهای پیشرفته هم تولید میشوند که بیشتر آنها کاربردهای خاص را دارند.
چگونگی تولید آجر :
با ترکیب خاک مناسب (به میزان 95%) و مواد افزونی (داخلی) تولید آجر امکانپذیر است.
ابتدا خاک محل استقرار کارخانه مورد برداشت و آزمایش قرار میگیرد. بعد از دستیابی به جوابهای مورد نظر در حیطه استانداردها مواد اولیه به انبار خاک خشک توسط تسمه نقاله وارد آسیاب میشود .بعد از پودر شدن به غربال رفته و در آنجا ضایعات جدا گردیده و پودرهای مناسب به انبار خاک پودر شده، منتقل میگردد.
بعد از این مرحله خاک پودر شده با آب داخل مخلوط کن شده تا گل مناسب پدید آید.
این گل توسط نقاله به داخل اکسترودر، خلاء وارد شده و مجدداً مخلوط میشود .
گل بصورت تکهتکه شده درآمده و به داخل محفظه خلاء رفته تا هوای اضافی داخل آن خارج شود.
بعد از این مرحله گل موجود توسط اکسترودر متراکم شده و گل بصورت شمش از دستگاه اکسترودر خارج میشود. بعد از طی این مرحله و تولید شمش گل این شمش بطرف دستگاه برش خشک (توسط تسمه نقاله) حمل شده و به ابعاد مورد نظر برش داده میشود. بعد از این مرحله خشک کردن خشتها صورت می پذیرد .
استفاده از یکی از روشهای موجود نظیر خشککن اتاقکی، خشککن تونلی و یا فضای باز، خشتها خشک میگردند.
بعد از خشک شدن خشتها وارد کوره میشوند تا پخت آنها صورت پذیرد.
جهت تولید آجر میتوان از استانداردهای ایران به شماره 7 و 1162 استفاده نمود.
همینطور استانداردهای شماره 3921 سال 1974 انگلستان، 216 آمریکا و 1250 ژاپن نیز از جمله استانداردهای معتبر برای تولید آجر میباشند.
استفاده از آجر از دیرباز تا کنون رواج داشته است